हर्मुजमा वार्ताको आशा, तनावबीच कूटनीतिक ढोका खुला

काठमाडौँ । अमेरिकी प्रशासनले अर्को चरणको शान्ति वार्ताबारे कुनै स्पष्ट संकेत नदिँदै इरानविरुद्धका आक्रमणहरू अनिश्चितकालका लागि स्थगित गरेको छ। यही बीचमा इरानले सामरिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण हर्मुज जलसन्धिमा दुईवटा जहाज आफ्नो नियन्त्रणमा लिएपछि क्षेत्रीय तनाव नयाँ मोडमा पुगेको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले आक्रमण स्थगित गर्ने निर्णय सार्वजनिक गरेको केही समयमै इरानी सुरक्षा निकायले समुद्री नियम उल्लंघनको आरोप लगाउँदै ती जहाजहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर आफ्नो तटतर्फ लगेको बताएका छन्। फेब्रुअरी अन्त्यतिर युद्ध सुरु भएयता यस प्रकारको घटना पहिलो पटक भएको जनाइएको छ। यसअघि पनि सोही क्षेत्रमा केही जहाजमाथि गोली प्रहार भएको घटनाले समुद्री सुरक्षाबारे चिन्ता बढाएको थियो।

मंगलबार राति सामाजिक सञ्जालमार्फत जारी वक्तव्यमा ट्रम्पले पाकिस्तानी मध्यस्थकर्ताहरूको आग्रहलाई स्वीकार गर्दै इरानले एकीकृत प्रस्ताव प्रस्तुत नगरेसम्म र वार्ता ठोस निष्कर्षमा नपुगेसम्म आक्रमण रोक्ने सहमति भएको उल्लेख गरेका छन्।

यद्यपि, अमेरिकाले इरानको समुद्री व्यापारमाथि लगाएको नौसैनिक घेराबन्दी भने कायमै राख्ने जनाएको छ। यसअघि अमेरिकी सेनाले इरानी मालवाहक जहाज कब्जा गर्नुका साथै हिन्द महासागरमा एक तेल ट्याङ्करमाथि छापा मारेको थियो। इरानले यी गतिविधिलाई युद्धकै हिस्सा मानेर कडा आपत्ति जनाएको छ।

इरानले स्पष्ट रूपमा अमेरिकी अवरोध नहटाएसम्म हर्मुज जलसन्धि पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा नल्याउने अडान दोहोर्‍याएको छ। विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल तथा तरल प्राकृतिक ग्यास यही मार्ग हुँदै ओसारपसार हुने भएकाले यसको अवरोधले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा प्रत्यक्ष असर परेको छ।

यसैबीच, पाकिस्तानको पहलमा इस्लामाबादमा आयोजना गरिने भनिएको अन्तिम चरणको शान्ति वार्ता अन्तिम समयमा विफल भएको छ। वार्ताका लागि सबै तयारी पूरा भए पनि न त इरानले औपचारिक रूपमा सहभागिता जनायो, न त अमेरिकी प्रतिनिधिमण्डल वासिङ्टनबाट प्रस्थान गर्‍यो। यस घटनाले कूटनीतिक प्रयासमा अनिश्चितता थपिएको छ।

समुद्री क्षेत्रमा जोखिम झन् बढ्दै गएको छ। केही कन्टेनर जहाजहरूले आफूमाथि गोली प्रहार भएको जानकारी दिएका छन् भने एक जहाजका चालकले ओमान नजिक इरानी डुङ्गाहरूले घेरेर रकेट आक्रमण गरेको बताएका छन्। यद्यपि, मानवीय क्षति भने नभएको जनाइएको छ।

तेहरानबाट प्राप्त प्रतिक्रियाहरूले अमेरिकी घोषणाप्रति अविश्वास देखिएको संकेत गर्छन्। इरानले युद्धविरामको समय थप्ने कुनै प्रस्ताव नराखेको र आवश्यक परे बल प्रयोग गरेर समुद्री अवरोध तोड्ने चेतावनी दिएको छ। इरानी पक्षले अमेरिकी कदमलाई रणनीतिक चालको रूपमा व्याख्या गरेको छ।

विवादको मुख्य जरो अझै पनि इरानको आणविक कार्यक्रममै केन्द्रित छ। अमेरिकाले इरानलाई युरेनियम भण्डारण बाहिर सार्न दबाब दिइरहेको छ भने इरानले आफ्नो कार्यक्रम शान्तिपूर्ण भएको दाबी गर्दै प्रतिबन्ध हटाउन र युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति माग गरेको छ।

ट्रम्पले इरानका पूर्वाधारमा सम्भावित आक्रमण गर्ने चेतावनी अन्तिम समयमा फिर्ता लिएपछि केही सकारात्मक संकेत देखिएका छन्। यससँगै अमेरिकी सेयर बजारमा सुधार आएको छ भने कच्चा तेलको मूल्य पनि केही घटेको छ।

तर दुवै पक्ष आफ्ना अडानमा कायम रहँदा हर्मुज क्षेत्रको तनाव अझै अनिश्चित बनेको छ। कूटनीतिक प्रयास जारी रहे पनि शान्ति वार्ता कहिले पुनः सुरु हुन्छ भन्ने विषय अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन।