बीमा विस्तारमा सन्तुलनको आवश्यकता

काठमाडौँ । नेपाली बीमा बजारमा भौगोलिक र क्षेत्रगत असन्तुलन देखिएको छ। हाल कुल ३७ अर्ब ५६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी बीमा शुल्क संकलन हुँदा त्यसको करिब ७० प्रतिशत हिस्सा बागमती प्रदेशमा मात्र केन्द्रित भएको तथ्याङ्कले देखाएको छ।

यो अवस्थाले बीमा व्यवसाय मुख्यतः काठमाडौं उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा सीमित रहेको संकेत गरेको छ। सहरी क्षेत्रमा बीमाको पहुँच बढ्दै गए पनि कर्णाली र सुदूरपश्चिम जस्ता प्रदेशहरूमा यसको विस्तार कमजोर रहेको देखिन्छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार, बीमा कम्पनीहरूले शाखा विस्तार गरे पनि ग्रामीण क्षेत्रसम्म विश्वास र व्यवसाय विस्तार गर्न अझै चुनौती कायम छ। यस्तो भौगोलिक केन्द्रिकरणले कुनै ठूलो प्राकृतिक विपत्ति एउटै क्षेत्रमा भएमा कम्पनीहरूलाई दाबी भुक्तानीमा ठूलो दबाब पर्ने जोखिम बढाएको छ।

व्यवसाय संरचना हेर्दा नेपाली बीमा बजार अझै परम्परागत ढाँचामै रहेको देखिन्छ। कुल व्यवसायमा मोटर बीमा र सम्पत्ति बीमाको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो छ। मोटर बीमाले मात्रै ११ अर्ब ६२ करोड रुपैयाँभन्दा बढी योगदान गरेको छ, जसले बजारमा यसको वर्चस्व स्पष्ट पारेको छ।

यसले नेपालमा बीमा प्रायः कानुनी बाध्यता वा बैंक ऋण सुरक्षाका लागि बढी प्रयोग हुने गरेको देखाउँछ। यद्यपि यसले कम्पनीहरूको तत्काल नगद प्रवाहमा सहयोग गरे पनि व्यवसाय विविधीकरण कमजोर बनाएको छ।

कृषि तथा लघुबीमा क्षेत्र भने अपेक्षाकृत कमजोर अवस्थामा रहेको छ। कृषि तथा बाली बीमाको हिस्सा करिब १ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ मात्र रहेको छ भने लघुबीमा अझै सीमित दायरामै छ। बीमा विज्ञहरूका अनुसार यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रको सुरक्षा प्रणाली कमजोर बनाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा सफल बीमा कम्पनीहरूले आफ्नो जोखिमलाई विभिन्न क्षेत्र र भौगोलिक क्षेत्रमा फैलाउने गरे पनि नेपालमा भने जोखिम केन्द्रित संरचना देखिएको छ। इन्जिनियरिङ बीमाले केही सकारात्मक वृद्धि देखाए पनि हवाई र सामुद्रिक बीमा अझै न्यून स्तरमै छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार, बीमा कम्पनीहरूले अब सहर केन्द्रित व्यवसायबाट बाहिर निस्केर ग्रामीण क्षेत्र, कृषि र लघुबीमामा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। यसले मात्र दीर्घकालीन रूपमा बीमा क्षेत्रलाई सन्तुलित, सुरक्षित र दिगो बनाउन सक्नेछ।

समग्रमा, नेपालको बीमा क्षेत्र विस्तार भइरहेको भए पनि यसको संरचनात्मक असन्तुलनले दीर्घकालीन जोखिम बढाएको देखिन्छ। आगामी दिनमा कृषि, लघुबीमा र विकट क्षेत्रतर्फको लगानी नै बीमा बजारको वास्तविक मजबुतीको आधार हुने विश्लेषण गरिएको छ।